ปัญญาวิวัฒน์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ.2507 พ.อ.สมัคร บุราวาศ (พ.ศ.2459-2518)   หนังสือชุด ปัญญาวิวัฒน์ ได้แสดงภาพวิวัฒนาการของมนุษย์ นับจากอดีตจนถึงยุคหลังสงครามโลกครั้งที่สอง คือ ราวคริสต์ทศวรรษ 1960 เริ่มต้นตั้งแต่ยุคที่กำเนิดปฐมมนุษย์ในแอฟริกา และชวาไปจนถึงสมัยปรมาณู ซึ่งระบบทุนนิยมกับระบบสังคมนิยม กำลังขับเคี่ยวกันอย่างรุนแรงทุกด้าน สมัคร บุราวาศ เป็นผู้มีความเห็นว่า พัฒนาการของปัญญา เป็นผลิตผลของมนุษยชาติทั้งมวล มิใช่เกิดมาจากจอมปราชญ์ เขาต้องการจะอธิบายว่า วิวัฒนาการแห่งปัญญาของมนุษย์ ในความหมายของเขา เกิดจากน้ำมือของมนุษย์เอง สมัคร บุราวาศ ศึกษา และอธิบายสังคมของคนป่า ของพวกอารยชนในสังคมบุพกาลของมนุษย์ ในสมัยที่อารยธรรมโบราณตามลุ่มน้ำสำคัญ ได้ลงรากฐานชัดเจน จากนี้เจาะลึกลงไปวิเคราะห์สังคม สมัยอารยธรรมใหม่ ของกรีซ-โรมัน อินเดีย จีน เขาวกกลับมาวิเคราะห์ สังคมสมัยมืดมนทางปัญญา-ระบบศักดินา สมัยเรอเนสซองส์ จากนั้นก็เคลื่อนเข้าสู่ยุคสะสมทุนยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม แล้วเจาะลึกศึกษาวิวัฒนาการของความรู้ ในศตวรรษที่ 19 และ 20 ตามลำดับ เมื่ออ่าน ปัญญาวิวัฒน์ จบลง ก็รู้สึกต่อไปอีกว่า สมัคร บุราวาศ ไม่เพียงแต่เป็นนักคิด นักเขียน นักวิชาการ ที่ให้ความสำคัญกับความรู้แบบวิทยาศาสตร์เท่านั้น เขายังเข้าถึง องค์ความรู้ หรือจิตวิญญาณของโลกตะวันออก อย่างลึกซึ้งด้วย การวิเคราะห์ของเขาในแต่ละตอน แสดงให้เห็นว่าเขาศึกษาความรู้ตะวันออกไม่น้อย ขณะที่กล่าวถึงต้นกำเนิดชนชาติขึ้น เขาอ้างอิงถึงนิยายปรัมปราของจีนเรื่องไคเภ็ก เพื่ออธิบายยุคที่มนุษย์ยังนับถือมารดาเป็นใหญ่ว่า เพียวอ่องสี ตี่อ่องสี และยี่นอ่องสี คนเหล่านี้เป็นประมุขของชาติวงศ์ทั้งสิ้น ในสมัยของยี่นอ่องสี ราษฎรรู้คุณมารดาแต่หารู้คุณบิดาไม่ นี่แสดงถึงความเป็นอยู่ในชุมชนบุพกาลโดยแท้ (หน้า 311) สมัคร บุราวาศ ได้เขียนไว้ด้วยว่า เป็นที่น่าเสียดายที่นักวิทยาศาสตร์พวกนี้ ไม่ได้สนใจถ่ายตำรับประวัติศาสตร์ของจีน, เล่มหนึ่ง, ชื่อว่า ไคเภ็ก เพราะผู้เขียนได้พิจารณาแล้วเห็นว่า ในบรรดาคัมภีร์อันเก่าแก่ของฮินดูหรือยิวก็ดี ตำราไคเภ็กของจีน เล่าถึงระยะแรกเริ่มของมนุษยชาติ ได้ตรงตามที่วิทยาศาสตร์ค้นพบ, อย่างอัศจรรย์ที่สุด (หน้า 140) สมัคร บุราวาศ ใช้หนังสือจำนวนมากสำหรับการค้นคว้า เพื่อเขียนหนังสือปัญญาวิวัฒน์ ซึ่งหนาถึง 1,616 หน้า เล่มนี้ นั่นก็ยังไม่สำคัญเท่ากับว่า แม้เขาจะใช้ความรู้ของต่างประเทศ เป็นหลักในการอธิบายวิวัฒนาการของปัญญามนุษยชาติ แต่ความรู้ภายในหรือความเป็นปราชญ์ในตัวของเขานั้นเอง ได้แสดงออกมาอย่างชัดแจ้ง จนไม่อาจกล่าวได้เลยว่า นี่เป็นการนำเอาตำราต่างประเทศหลายเล่มมาเรียบเรียงกันขึ้นใหม่ เพราะมันเป็นผลแห่งการตกผลึกขององค์ความรู้สารพัน รวมกับความหยั่งรู้ภายในของเขาเองมากกว่า   ! back ! ! home !