แพทยศาสตร์สงเคราะห์ ฉบับสมบูรณ์ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2450 คณะกรรมการแพทย์หลวง ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว   แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เป็นตำราแพทย์แผนโบราณ ฉบับหลวง มีที่มาจาก พระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงเห็นว่า บรรดาคัมภีร์แพทย์แผนโบราณ และตำรายาพื้นบ้านของไทย มีคุณประโยชน์ยวดยิ่ง และได้มีการศึกษา เล่าเรียน คัดลอกต่อกันมา ด้วยความเพียรพยายามในหมู่แพทย์ และผู้ที่นิยมสนใจ แต่ต้นฉบับพระตำราหลวงที่ได้สร้างขึ้น และได้ใช้สืบสายกันมายาวนาน ก็สูญหายไปบ้าง ทรงเห็นความจำเป็นที่จะต้องทำนุบำรุง ให้พระคัมภีร์แพทย์ปรากฏไว้ เป็นหลักฐานเผยแพร่ต่อไปในกาลภายหน้า จึงได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประชุมแพทย์หลวง เริ่มแต่ปี พ.ศ. 2413 นำคัมภีร์แพทย์ในที่ต่างๆ มาตรวจสอบชำระ ให้ตรงกันกับฉบับดั้งเดิม จะได้เห็นว่า จุดมุ่งหมายของตำรา แพทยศาสตร์สงเคราะห์ เมื่อพิจารณาจากพระราชปรารภนั้น มิได้มีบทบาทเป็นตำราแพทย์ เฉพาะให้แพทย์ใช้ และก็มิได้เป็นเพียงตำราแพทย์ ที่ใช้เรียนในราชแพทยาลัยเท่านั้น หากยังเป็นตำราแพทย์ประจำบ้าน สำหรับสามัญชนทั่วไป ไว้ใช้ช่วยตนเอง และครอบครัวด้วย แพทยศาสตร์สงเคราะห์ นอกจากจะอุดมสมบูรณ์ด้วยองค์ความรู้ อันเป็นภูมิปัญญาตะวันออก และภูมิปัญญาไทย ด้านเวชศาสตร์ และสมุนไพรไทยแล้ว ยังเป็นหนังสือที่แฝงฝังไว้ด้วยปรัชญาที่มีคุณค่า โดยเฉพาะภาคนำว่าด้วย ฉันทศาสตร์ ซึ่งเรียบเรียงขึ้นจาก คัมภีร์ฉันทศาสตร์โบราณ โดยพระยาวิชยาธิบดี (กล่อม) ผู้ว่าราชการเมืองจันทบุรีนั้น ได้สะท้อนให้เห็นโลกทัศน์ วิถีชีวิตคนไทย และมรรคปฏิบัติอันควรของผู้ได้ชื่อว่าแพทย์ อย่างน่าสนใจยิ่ง ในฉันทศาสตร์นี้ มีเนื้อหาข้อมูลที่น่าสนใจหลายอย่างหลายประการ ที่สำคัญที่สุดซึ่งเราไม่อาจปฏิเสธได้ คือ คุณค่าทางด้านการแพทย์ แผนโบราณโดยตรง เพราะเป็นแหล่งที่แพทย์ จะสามารถนำไปวิเคราะห์ศึกษาว่า อาการเจ็บป่วยต่างๆ นั้น คนโบราณเห็นว่ามีสาเหตุมาจากอะไร และควรจะมีวิธีการรักษาอย่างไร ใช้สมุนไพรชนิดใดบ้าง สำหรับคนรุ่นใหม่ ยังคงมีข้อมูลแปลกที่น่าสนใจไม่น้อย เช่น ได้รู้ว่า คนโบราณวินิจฉัยลักษณะน้ำนม คุณค่าของน้ำนม โดยดูจากรูปลักษณ์ ของเจ้าของน้ำนมนั้น ประเด็นที่น่าสนใจก็คือ ในโลกทัศน์วิธีคิดของแพทย์แผนโบราณ ผู้หญิงจะมีความเท่าเทียมกันหมด คุณค่าของหญิงในเชิงชีววิทยา มีลักษณะเป็นวิทยาศาสตร์ คือ ขึ้นอยู่กับรูปลักษณ์ มิใช่เผ่าพันธุ์หรือชั้นวรรณะ แพทยศาสตร์สงเคราะห์โดยองค์รวม จึงเป็นทั้งหนังสือแสดงองค์ความรู้แห่งภูมิปัญญาไทย อันมีค่าอเนกอนันต์ และเป็นทั้งหลักปักเขตประกาศภูมิปัญญาไทย และภูมิปัญญาตะวันออก ด้านการแพทย์แผนไทย และสมุนไพรไทย   ! back ! ! home !