ทีมงานวิชาการผู้ใกล้ชิดเคยกล่าวไว้ว่า ชีวิตของ ดร.อาทิตย์ ฯ เปรียบเสมือนวงโคจรของดวงตะวัน ในช่วงอรุณรุ่ง ดร.อาทิตย์ เติบโตในครอบครัวที่ตระหนักในความสำคัญอย่างยิ่งของการศึกษา จึงได้รับการปูพื้นฐานที่ดีที่สุดตั้งแต่การบ่มเพาะในครอบครัว การเข้าศึกษาในโรงเรียน มหาวิทยาลัย จนจบการศึกษาระดับปริญญาโททางด้านการต่างประเทศและการบริหารจนถึงปริญญาเอกทางรัฐศาสตร์ สาขารัฐประศาสนศาสตร์ จากมหาวิทยาลัยโคโลราโด ณ โบลเดอร์ สหรัฐอเมริกา

     ด้วยความเป็นผู้ใฝ่รู้ เปิดรับสิ่งใหม่และพร้อมรับความท้าทายใหม่ ๆ อยู่ตลอดเวลา เส้นทางการโคจรของตะวันในวงการวิชาชีพ จึงหลากหลาย กว้างขวาง ทอแสงสว่างสู่หลายวงการ ทั้งการพัฒนาชนบท พัฒนาเมือง ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน การเมือง การปกครอง ครอบคลุมทั้งทางด้านการบริหารรัฐกิจ รัฐวิสาหกิจ การต่างประเทศ การสาธารณสุข การพัฒนาทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม รวมทั้งการบริหารธุรกิจโรงงาน โรงพยาบาลและสถาบันการศึกษา

     ในระยะแรกเริ่ม ดร.อาทิตย์ เริ่มจากการเป็นปลัดอำเภอเมืองนครนายก (พ.ศ. 2502) ย้ายมาดำรงตำแหน่งหัวหน้าฝ่ายอัตรากำลังและฝึกอบรม สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน (พ.ศ. 2510) และเลื่อนเป็นหัวหน้ากองวิชาการ ก.พ. (พ.ศ.2515) ได้ชื่อว่าเป็นผู้วางระบบ พี.ซี. ให้กับราชการไทย รวมทั้งริเริ่มงานวางแผนกำลังคนของชาติ

     ในระดับชาติ ดร.อาทิตย์ ก้าวไปไกลถึงตำแหน่งประธานสภาผู้แทนราษฎรและประธานรัฐสภา เป็นผู้แก้ไขวิกฤตการณ์ "พฤษภาทมิฬ" ในฐานะประธานสภาผู้แทนราษฎร ในปี พ.ศ.2535 จนนำไปสู่การทูลเกล้า ฯ เสนอแต่งตั้งนายอานันท์ ปันยารชุน เป็นนายกรัฐมนตรี เพื่อคลี่คลายบรรยากาศการเผชิญหน้าทางการเมืองที่รุนแรงด้วยหลัก "สันติธรรม"

     ทางการเมือง ดร.อาทิตย์ ได้รับเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร จังหวัดฉะเชิงเทรา 4 สมัย (ปี พ.ศ. 2531, 2535 / 1, 2535 / 2 และ 2538 ) เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร กรุงเทพมหานคร เขตพญาไท จตุจักร ลาดพร้าว (ปี 2539) รองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์ (ปี 2542) และระบบบัญชีรายชื่อ ปี 2544 รวมทั้งตำแหน่งสำคัญ ๆ ในคณะกรรมาธิการหลายคณะและในพรรคการเมืองอีกหลายตำแหน่ง

     ดร.อาทิตย์ ได้รับตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการ ฯ ของ 3 กระทรวง ได้แก่ การะทรวงการต่างประเทศ (2533-4) กระทรวงสาธารณสุข (2536-8) กระทรวงวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม (2542-4) มีผลงานดีเด่นเป็นที่ยกย่องระดับชาติมากมาย ตัวอย่างเช่น การคลี่คลายปัญหาความสัมพันธ์ ไทย - ซาอุดิอาระเบีย ในยุคสงครามอ่าว การขยายการครอบคลุมหลักประกันสุขภาพแก่คนไทยทั่วราชอาณาจักร การจัดตั้งสถาบันพระบรมราชชนกผลิตแพทย์เพื่อชาวชนบท บนฐานของโรงพยาบาลศูนย์และโรงพยาบาลทั่วไป สถาบันพระบรมราชชนนีเพื่อผลิตพยาบาลวิชาชีพ และสถาบันสิรินธรเพื่อผลิตนักวิชาการสาธารณสุข อีกทั้งริเริ่มให้มีการผลิตแพทย์ในมหาวิทยาลัยเอกชนเพื่อร่วมแก้ปัญหาการขาดแคลนแพทย์ ดำเนินมาตรการเชิงรุกเพื่อกอบกู้ความอ่อนด้อยทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีและความสามารถในการแข่งขันของประเทศ เหล่านี้เป็นต้น นอกจากนี้ ยังกอปรภารกิจนานัปการในระดับภูมิภาคและนานาชาติ ทั้งทางด้านการต่างประเทศและงานวิชาการของกระทรวงต่าง ๆ ที่เข้ารับตำแหน่ง รวมทั้งได้ริเริ่มโครงการประสานงานทั้งระดับทวิภาคีและพหุภาคี จนเป็นที่ยอมรับในชุมชนวิชาการนานาชาติอย่างกว้างขวาง

     ทางด้านการบริหารรัฐวิสาหกิจ ดร.อาทิตย์ มีประสบการณ์ในตำแหน่งหัวหน้ากองบริหารทั่วไปของการทางพิเศษแห่งประเทศไทย (พ.ศ.2518) และตำแหน่งผู้ว่าการประปานครหลวง (พ.ศ.2527) ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในฐานะผู้พลิกฟื้นองค์กรจากการขาดทุนสะสมมา 18 ปี จำนวน 2,225 ล้านบาท โดยลดการขาดทุนจากปีละ 800 ล้านบาทเหลือ 320 ล้านบาทในปีแรก ในปีที่สองลดลงเหลือ 184 ล้านบาท และช่วยให้การประปานครหลวงมีกำไรในปีที่ 3

     ทางด้านการธุรกิจเอกชน ดร. อาทิตย์ เป็นผู้ก่อตั้งโรงแรมวังธารา (ปัจจุบันโรงแรมซันธารา เวลเนส รีสอร์ท แอนด์ โฮเต็ล) โรงงานอุตสาหกรรมไข่ผง เครือโรงพยาบาลพญาไท มหาวิทยาลัยรังสิต โรงเรียนนานาชาติบริติช ภูเก็ต สถาบันอาทิตย์อุไรรัตน์ (AOI) ประกอบด้วย โรงเรียนสาธิตแห่งมหาวิทยาลัยรังสิต ปทุมธานี เชียงใหม่ และกรุงเทพ ศูนย์การแพทย์อาร์เอสยู เฮลท์แคร์ และ RSU International Hospital (อยู่ระหว่างการดำเนินการก่อสร้าง)

     ดร.อาทิตย์ ดำรงตำแหน่งอธิการบดีคนที่ 5 เมื่อวันที่ 1 มีนาคม 2544 ในยุคที่เรียกกันว่า "ตะวันรุ่ง" จวบจนถึงปัจจุบัน จากประสบการณ์หลากสาขาแบบรวบยอดของท่านดังกล่าวมาแล้ว ดร.อาทิตย์ ให้ความสำคัญต่อการพัฒนากำลังคนเหนือสิ่งอื่นใด โดยถือว่า
     คนเป็นหัวใจของการพัฒนาชาติบ้านเมือง
     การสร้างคนที่มีคุณภาพคือการสร้างชาติ

     การศึกษามิใช่ตัวตายอยู่กับหลักสูตร วิธีการสอน หนังสือตำราแบบดั้งเดิม การศึกษามีพลวัตที่ต้องปรับเปลี่ยนไปตามความเปลี่ยนแปลงของเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม เทคโนโลยี วิธีการประกอบธุรกิจ การสื่อสารและปฏิสัมพันธ์ในสังคม ตลอดจนวิถีชีวิตของผู้คนในสังคม
การศึกษามิได้มีจุดมุ่งหมายอยู่ที่การจัดการเรียนการสอนให้เด็กหรือนิสิตนักศึกษาสอบผ่านด้วยเกรดสูง มีประกาศนียบัตรหรือปริญญาบัตรเป็นเครื่องวัดความสำเร็จ การศึกษามีจุดมุ่งหมายเพื่อสร้างคนให้เป็นคนที่สมบูรณ์และสมดุลทั้งทางร่างกายจิตใจ มีสติปัญญา รู้จักคิด รู้จักไตร่ตรอง ทดลองปฏิบัติและสร้างสรรค์สิ่งใหม่ รู้จักคุณค่าของศิลปวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียมประเพณีอันดีงามอันเป็นรากเหง้าของตนเอง สนใจใฝ่คว้าเปิดโลกทัศน์ให้กว้างไกลออกไปในทุกทิศทางและใส่ใจในการเรียนรู้ต่อเนื่องตลอดชีวิต ด้วยวิธีการจัดการเรียนการสอนที่มีนักเรียนเป็นศูนย์กลาง